دانشگاه تهران - دانشکده اقتصاد فصلنامه تحقیقات اقتصادی 0039-8969 61 2 2026 06 22 Presenting a Model for the Role of the Iranian Commodity Exchange in Organizing Foreign Trade with an Emphasis on the Role of Free and Special Economic Zones ارائه مدلی برای نقش بورس کالای ایران در ساماندهی بازرگانی خارجی با تأکید بر نقش مناطق آزاد و ویژه‌ اقتصادی 199 232 107295 10.22059/jte.2026.407536.1009049 FA مهدی کمالی گروه اقتصاد، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. 0009-0004-3816-9773 سلمان ستوده نیا کرانی گروه اقتصاد، واحد بندرعباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندرعباس، ایران. اسداله پورمحمودی گروه مدیریت مالی، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. Journal Article 2025 12 12 This study aims to provide an integrated model to explain the role of the Iran Commodity Exchange (IME) in organizing foreign trade, emphasizing Free and Special Economic Zones. The research employed a sequential exploratory mixed-methods approach (qualitative-quantitative). In the qualitative phase, data were collected through semi-structured interviews with 15 key stakeholder experts (managers from the Commodity Exchange, foreign trade sectors, and Free Zones) and analyzed using thematic analysis. In the quantitative phase, data were gathered using a researcher-made questionnaire developed from the qualitative findings and analyzed by integrating Structural Equation Modeling (SEM) and the Analytic Hierarchy Process (AHP). The final model was designed and validated across five dimensions and twelve components. AHP results indicated that the components of "information transparency" (weight: 0.49) and "infrastructure development" (weight: 0.23) held the highest priority. The analyses revealed that the Commodity Exchange's role in this model is primarily played by creating a platform for integrating and facilitating the realization of these key requirements. The results indicate that strengthening the Commodity Exchange's role in organizing foreign trade through intelligent coordination with Free Zones requires an immediate focus on enhancing information transparency and developing integrated infrastructure. The success of this model depends on addressing institutional challenges (legal, customs-related, inter-organizational coordination) and redefining the role of the Exchange's export trading ring as a facilitating platform هدف این پژوهش، ارائه مدلی یکپارچه برای تبیین نقش بورس کالای ایران در ساماندهی بازرگانی خارجی با تأکید بر مناطق آزاد و ویژه اقتصادی است. تحقیق با رویکرد آمیخته اکتشافی متوالی (کیفی-کمّی) انجام شد. در مرحله کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ خبره از ذینفعان کلیدی (مدیران بورس کالا، بازرگانی خارجی و مناطق آزاد) گردآوری و با استفاده از تحلیل مضمون تجزیه و تحلیل شد. در مرحله کمّی، با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته مبتنی بر یافته‌های کیفی، داده‌ها گردآوری و با تلفیق مدل‌سازی معادلات ساختاری(SEM)  و فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) تحلیل شدند. مدل نهایی در پنج بعد و دوازده مؤلفه طراحی و اعتبارسنجی گردید. نتایجAHP نشان داد مؤلفه‌های شفافیت اطلاعات (با وزن 49/0) و توسعه زیرساخت‌ها (با وزن 23/0) بالاترین اولویت را دارند. تحلیل‌ها نشان داد نقش بورس کالا در این مدل، عمدتاً از طریق ایجاد بستری برای یکپارچه‌سازی و تسهیل تحقق الزامات کلیدی ایفا می‌شود. نتایج نشان می‌دهد تقویت نقش بورس کالا در ساماندهی بازرگانی خارجی از طریق هماهنگی هوشمند با مناطق آزاد، مستلزم تمرکز فوری بر شفاف‌سازی اطلاعات و توسعه زیرساخت‌های یکپارچه است. موفقیت این مدل وابسته به رفع چالش‌های نهادی (قانونی، گمرکی، هماهنگی بین‌دستگاهی) و بازتعریف نقش رینگ صادراتی بورس کالا به عنوان یک پلتفرم تسهیل‌گر است. https://jte.ut.ac.ir/article_107295_38c05256cde17cb909949d0ae76f32e8.pdf